آرایه های ادبی:
بسم الله الرحمن الرحیم اعظم اسماء علیهم حکیم
آرایه های ادبی:
آشنايي با چند اصطلاح ( مصراع ، قافيه ، رديف ، قالب ، مصرَّع و)
1ـكمترين مقدار سخن موزون چيست ؟ مصراع
2ـ دربيت زير ، واژه هاي قافيه و رديف را بيابيد ؟
اي نسيم سحر آرامگه ياركجاست /منزل آن مه عاشق كش عيار كجاست . يار و عيّار ( قافيه )
3ـ دربيت زير رديف و قافيه را مشخص كنيد ؟ اصل-وصل(قافیه)،خویش(ردیف)
هركس كاو دور ماند از اصل خويش /باز جويد روزگار وصل خويش
پيش از تو آب معني دريا شدن نداشت /شب مانده بود و جرات فردا شدن نداشت .
دريا و فردا ( قافيه ) ، شدن نداشت ( رديف)
5ـ دربيت « صد خانه اگر به طاعت آباد كني /به زان كه خاطري شاد كني » واژه هاي رديف و قافيه را مشخص كنيد ؟ آباد و شاد ( قافيه ) ، كني ( رديف)
6ـ در بيت زير كلمات قافيه و حرف قافيه كدامند ؟ چاه مصوت بلند ( 1 + صامت )
هركجا كه يوسفي باشد چو ماه جفت است ارچه كه باشد قعر چاه مصوت بلند ( 1 + صامت )
7ـ در بيت زير ، واژه هاي قافيه و رديف را مشخص نماييد ؟ ( معمور و دور ( قافيه )باد(ردیف)
دل و كشورت جمع ومعمور باد زملكت پراكندگي ، دور باد
8ـ قافيه و رديف را در بيت زير مشخص كنيد ؟ انديشه و بيشه ( قافيه ) ، شد ( رديف)
دل رستم از غم برانديشه شد/جهان پيش چو يك بيشه شد
9ـ اگر شاعر مقصود خود را در يك بيت بيان كند ، آن را فرد مي نامند .
10 ـ شكلي كه قافيه به شعر مي بخشد « قالب » نام دارد
11ـ در شعر سنتي ، قافيه اجباري و رديف ـ كه پس از قافيه مي آيد ـ اختياري است .
12ـ بيتي كه هر دو مصراع آن قافيه داشته باشد ،« مصّرع » نام دارد .
13ـ كدام يك از ابيات زير مصُّرع است ؟ چرا ؟
الف) همه درگاه توجويم ، همه از فضل تو پويم
همه توحيد توگويم كه به توحيد سزايي
ب) زيرا هر دو مصراع آن داراي قافيه است .
*وزن ،هجا ،واج
1ـ اصلي ترين عامل موسيقي شعر وزن است .
2ـ نوع هجاي كلمه ي « آب » كدام است ؟ چند واج دارد ؟ هجاي كشيده /
3ـ آخرين هجاي كلمه ي « مدرسه » را بنويسيد و با علامت خاص خود نشان دهيد ؟ سِِِ = ( u)
4ـ در كلمه ي « دلگشا » چند صامت و چند مصوّت وجود دارد ؟ علامت هجاي اول آن را بنويسيد ؟ دومصوت گوتاه ویک مصوت بلند(ا)؛وچهار صامت
5ـ هجاي دوم كلمه ي « عجايب » را بنويسيد و علامت خاص آن را نشان دهيد ؟ جا = ( _ )
6ـ علامت هجاهاي كلمه ي « اختصاص » را به ترتيب بنويسيد ؟ / - / u / _ / u /
7ـ كوچك ترين جز نقش دار زبان كه سبب تمايز ميان دو واژه مي گردد واج نام ببريد .
8ـ كدام يك از واژه هاي زير با بقيه هم وزن نيست ؟
الف) دانش ب) گلشن پ) بينش ت) كِشت
9ـ علامت هجاي كشيده كدام است ؟ الف)uu/ب) /–u پ)u-/ت)- -
10 ـ مصوت هاي كوتاه و بلند از نظر امتداد چه تفاوتي دارند ؟ مصوت هاي بلند از نظر امتداد و برابر مصوت هاي كوتاه يا برابر با يك صامت و يك مصوت كوتاه هستند .
11ـ كدام يك از واژه هاي زير با بقيه هم وزن نيست ؟
الف) سَحَر ب) سخن پ) ثمر ت) شمع
12ـ كدام يك از واژه هاي زير هجاي كشيده نيست ؟
الف) سار ب) آب پ) در © ت) كارد
13ـ كلمه ي « توانا » چند هجا دارد ؟ علامت خاص اين كلمه را بنويسيد ؟ سه هجا = u - -
14 ـ براي واژه « صبا » يك كلمه ي هم وزن بنويسيد ؛ به گونه اي كه حرف آخر آنها يكي باشد ؟ جفا
قصيده ، غزل ، قطعه ، ترجيع بند ، تركيب بند :
1ـ زيبا ترين تخلص در قصيده كدام است ؟ چرا ؟ تخلص يك بيتي است ، زيرا از ايجاز بيش تري بهره مند است.
2ـ قصيده شعري است كه از نيمه قرن سوم هـ . ق در ادبيات فارسي به تقليد از شعر عربي پديد آمد .
4ـ « تجديد مطلع » را در قصيده تعريف كنيد ؛ و بنويسيد اين كار به جه منظوريي انجام مي شود ؟
مطلع قصيده ، مصرع است ؛یعنی،دومصراع قافیه داشته باشد) حال اگر در ميان قصيده اي بيتي مصرع بيايد گوييم كه شاعر « تجديد مطلع » كرده است .
5ـ قالب قصيده از قرن سوم در شعر فارسي پديد آمد ؛ و در قرن ششم هـ . ق رواج فوق العاده يافت .
6ـ شريطه و دعا مخصوص چه نوع شعري است ؟ قصيده
7ـ تعداد ابيات قصيده از پانزده بيت بيش تر است .
8 ـ بيت نخست قصيده چه نام دارد ؟ مطلع
9ـ غزل از نظر محتوا و تعداد ادبيات با قصيده تفاوت دارد ؟
10 ـ نظام قافيه ها در غزل چگونه است ؟ مصراع اول و مصراع هاي زوج آن هم قافيه اند .
11ـ جمله ي زير را با كلمات مناسب كامل كنيد .
غزل از نظر ..محتوا....... و .تعدادابیات... با قصيده تفاوت دارد .
12ـ با ظهور سعدي غزل عاشقانه و با ظهور مولانا غزل عاغرفانه به اوج خود مي رسد .
13ـ از دوره مشروطه به بعد چه تحولي در مضمون غزل ايجاد شد ؟ غزل جنبه ي اجتماعي به خود مي گيرد .
14 ـ دو تن از غزل سرايان برجسته ي معاصر را نام ببريد . ر هي معيري ، شهريار
15ـ كدام يك از شاعران زير به قطعه سرايي شهرت يافته اند ؟
ال) ابن يمين © ب)حافظ ج) نظامي د) فريدون مشيري
16 ـ درباره قطعه به پرسش هاي زير پاسخ دهيد .
الف) حداقل ابيات قطعه چند بيت است ؟ دو بيت
ب) نظام قافيه در آن چگونه است ؟ قافيه ها معمولاً در پايان مصراع هاي زوج مي آيد
17 ـ شكل هندسي زير كدام قالب شعري را نشان مي دهد ؟ قطعه
ـــــــــــــــ ــــــــــــــــ *
ـــــــــــــــ ــــــــــــــــ *
ـــــــــــــــ ــــــــــــــــ *
18 ـ وحدت موضوع از اختصاصات كدام قالب شعري است ؟ قطعه
19 ـ شعري كه مصراع هاي زوج آن هم قافيه باشند ، و حداقل دو بيت و حداكثر پنج بيت ، قطعه نام دارد .
20 ـ درون مايه ي ترجيع بندهاي معروف فارسي چه چيزهايي است / ( ذكر دو مورد كافي است . )
مدح ، عشق و عرفان
21ـ قديم ترين ترجيع بند و تركيب بند سروده كيست ؟ ترجيع بند : فرخي سيستاني // تركيب بند : قطران تبريزي
22ـ تفاوت ترجيع بند و تركيب بند در چيست ؟ در ترجيع بند ، بيت وسط غزل ها عيناً تكرار مي شود ولي در تركيب بند اين بيت متفاوت و نامكرر است .
23ـ كدام يك از شاعران زير از سرايندگان مشهور تركيب بند است ؟
الف) مولوي ب) محتشم كاشاني © ج) فردوسي د) پروين اعتصامي
24ـ نام ديگر ( بيت تكراري در ترجيع بند ) چيست ؟
الف) رشته ب) مطلع ج) تخلص د) برگردان ©
25 ـ در ترجيع بند به هر غزل يك « خانه » و به بيت تكراري « ترجيع » مي گويند .
26ـ زيباترين ترجيع بندهاي شعر فارسي سروده ، سعدي و هاتف اصفهاني است .
27 ـ مضمون تركيب بند محتشم كاشاني « واقعه كربلا آن است ولي مضمون تركيب بند جمال الدين عبداـلرزق ، « مدح رسول اكرم (ص)» است .
مسمط ، مثنوي ، رباعي ، دو بيتي ، مستزاد ، چهار پاره ، نيمايي
1ـ در مسمط ، بخش هاي بين دو بند را چه مي گويند ؟ رشته
2ـ پديد آورنده مسمط كيست ؟ منوچهري دامغاني
3ـ در مسمط هر رشته را يك « بخش » و مصراع آخر را « بند » مي گويند .
4ـ كدام توضيح درباره ي « تعداد رشته ها در مسمط تضميني » درست است .
الف) معمولا سه رشته دارد . ب) نامعين است
ج) تابع تعداد ابيات غزل تضمين شده است د) به اختيار شاعر است .
5ـ شعر زير در چه قالبي سروده شده است ؟ چرا ؟ مثنوي ، زيرا هر بيت جداگانه قافيه دارد
نخستين بار گفتش كز كجايي بگفت از دار ملك آشنايي
بگفت آنجا به صنعت در چه كوشند بگفت انده خرند و جان فروشند
6ـ شعر زير در كدام قالب سروده شده است ؟ چرا ؟ مثنوي ، هر بيت قافيه ي مستقل دارد .
سخن ناخوش زمن دور دار / به بدها دل ديو رنجوردار
مگوي آنچه هرگز نگفته است كس /به مردي مكن باد را در قفس . . .
7ـ نام قالب شعري زير را بنويسيد ، و ويژگيهاي قافيه را در آن توضيح دهيد ؟ مثنوي ، كه هر بيت جداگانه قافيه ي مستقل دارد.
اگر پاي در دامن آري چو كوه سرت ز آسمان بگذرد در شكوه
زبان در كش اي مرد بسيار دان كه فردا قلم نيست مر بي زبان
8ـ كدام يك از آثار زير ، در قالب مثنوي سروده نشده است ؟
الف) شاهنامه فردوسي ب) منطق الصير عطار ج) پنج گنج نظامي د) كليات شمس
9ـ بوستان سعدي در چه قالبي سروده شده است ؟ موضوع آن چيست ؟ مثنوي ـ اخلاقي و تعليمي
10 ـ مناسب ترين قالب براي بيان داستان ها و مطالب طولاني كدام قالب شعري است ؟ مثنوي
11ـ شعري كه تمام مصراع هاي فرد آن با مصراع هاي زوج آن هم قافيه باشد ،چه ناميده مي شود ؟مثنوی
12ـ تعيين كنيد كدام يك از شعرهاي زير دو بيتي است ؟ دليل خود را بنويسيد ؟ الف) = مثنوي // ب = دو بيتي
الف ) ماييم در اين گنبد ديرينه اساس /سر گشته و چشم بسته چون گاو خراس
آگاه نه از منزل اميد و هراس /سر گشته و چشم بسته چون گاو خراس
ب) در اين صحرا مرا گرما گرفته / غم عالم مرا تنها گرفته
غم عالم همه سنگين دو روزه /غم من دم به دم بالا گرفته
الف ) قديمي ترين مستزاد در ديوان كدام شاعر پديد آمده است ؟ مسعود سعد ب) درونمايه يا محتواي اين نوع شعر چيست ؟ مدح ( دو مورد ذكر شود ) عشق عرفان مسائل اجتماعي و ميهني
20- شعر زير در چه قالبي سروده شده است ؟ يكي از ويژگي هاي ظاهري اين قالب شعري را بنويسيد ؟ نيمايي ، با مصراع هاي كوتاه و بلند كه در آن قافيه الزامي نيست
نگران با من ايستاد ه سحر / صبح مي خواهد از من / كز مبارك دم آ و آورم اين قوم به جان باخته را / بلكه خبر
21- درون مايه ي چهار پاره بيشتر چه چيزهايي اـ ؟ اجتماعي و غنايي
22- شعر نو يا نيمايي توسط چه كسي و در چه سالي در زبان فارسي معمول گرديد ؟ نيما يوشج ، با انتشار « افسانه » در سال پ1301 هــ .ش
23- بارزترين تفاوت شعر نيمايي با شعر سنتي در چيست ؟
الف ) وزن و قافيه ب) درون مايه ج) قافيه د) طول مصراع ها وقافيه
24- كدام يك از قالب هاي شعري در پيدايش شعر نيمايي اثر داشته است ؟ مستزاد
25- تعريف زير مناسب چه نوع شعري است ؟
« شعري است با مصراع هاي كوتاه و بلند كه قافيه در آن نظم خاصي ندارد ، و درونمايه آن احساسات و تجربيات فردي ، عشق و سياست و ....است ؟ شعر نيمايي
26- دو ويژگي شعر نيمايي را بيان كنيد ؟ 1- شعر نيمايي مانند شعر سنتي موزون است 2- مصراع ها از نظر امتداد برابر نيستند 3- وجود قافيه نيز الزامي نيست .
تشبيه مفرد ، تشبيه بليغ ، تشبيه مركب
1- در عبارت زير « مشبه » و « وجه شبه » را مشخص كنيد
دانا چو طلبه اي عطار است ، خاموش و هنرنماي
دانا ( مشبه ) ، خاموش و هنر نماي ( وجه شبه )
2- در بيت زير : « تو هم چون گل زخنديدن لبت با هم نمي آيد روا داري كه من بلبل ، چو بو تيمار بنشينم »
الف ) چند تشبيه ديده مي شود ؟ سه تشبيه ( در مصراع اول يك تشبيه و در مصراع دوم « تشبيه »
ب) « مشبه به » تشبيه دوم كدام است ؟بلبل و بو تيمار
ج ) « تو » در مصراع اول كدام ركن تشبيه است ؟ مشبه
3- در بيت زير مشبه و مشبه به را بيابيد : عمر ( مشبه ) ، آب روان ( مشبه به )
چون آب روان مي گذرد عمر و تو غافل اي واي درين قافله گر فاصله بودي
4-وجه شبه و مشبه را در تشبيه زير مشخص كنيد ؟
« شبي چون قلب دشمن تيرهو تار » شبي ( مشبه ، تيره و تار ( وجه شبه )
5- با توجه به بيت زير « مشبه به » را در مصراع اول و « وجه شبه » را در مصراع هاي اول و دوم مشخص كنيد : نخل ( مشبه به ) ، كه يم ( وجه شبه ) و آزاد ( وجه شبه )
گرت زدست بر آيد چو نخل باش كريم ورت ز دست نيايد چو سرو باش آزاد
6- در عبارت « جان تو مرغي است نامش نفس » چه ركن يا اركاني از تشبيه حذف شده است ؟ ادات تشبيه و وجه شبيه
7- در كدام گزينه كلمه ي « دريا » مشبه به است ؟
1- تلاطم زندگي امواج دريا را به ياد مي آورد 2- دلش چون دريا بزرگ است .
3- درياي بيكران چون دل عارفان است . 4- رنگ دريا همچو زنگ آسمان آبي است .
8- در تشبيه زير كدام يك از پايه هاي تشبيه محذوف است ؟
الف ) وجه شبه ب) مشبه ژ) ادات تشبيه ت) مشبه به
« دانا چو طلبه اي عطار است . »
9- اركان تشبيه را در بيت زير مشخص كنيد ؟ چون ( ادات ) ،م ( مشبه ) ، شبنم ( مشبه به ) ، اوفتاده بودن ( وجه شبه )
چون شبنم افتاده بودم پيش آفتاب
10- در بيت « چو آينه ، جان نقش تو در دل بگرفته است دل در سر زلف تو فرو رفته ، چو شانه است »
الف ) مشبه در مصراع اول كدام است ؟ ( جان ) ب) مشبه را در مصراع دوم مشخص كنيد ؟ ( دل )
11- كدام يك از موارد ذكر شده ادات تشبيه دارند ؟
الف ) دلا ، غنچه شكايت ز كار بسته مكن ب) فراش باد صبا را گفت تا فرش زمردين بگسترد .
12- در مصراع زير مشبه ، مشبه به و وجه شبه را مشخص كنيد ؟
« هم چو چنگم سر تسليم وارادت در پيش »م (مشبه ) ، چنگ ( مشبه به ) ، سرتسليم و ارادت درپيش ( وجه شبه )
13ـ در مصراع « اول » بيت زير ، « مشبه به » را بيابيد ؟ رخ من ( مشبه ) ، بر گ خزان ( مشبه به )
باز آي كه چو ن برگ خزانم رخ زردي است با ياد تو دمساز دل من دم سردي است .
14ـ در بيت « ثريا » چون منيژه بر سر چاه دو چشم من بدو چون چشم بيژن
الف) هريك از كلمات مشخص شده جزو كدام يك از اركان تشبيهند ؟ ثريا ( مشبه ) ، چون ( ادات )
كدام يك از پايه هاي تشبيه حذف شده است / وجه شبه
15ـ مشبه و مشبه به را در بيت زير مشخص كنيد و بنويسيد كدام يك از اركان آن ذكر نشده است ؟
دل همچون سنگت اي دوست ، به چشم سعدي عجب است اگر نگردد كه بگردد آسيابي
دل ( مشبه ) ، همچون ( ادات ) ، سنگ ( مشبه به ) // وجه شبه حذف است .
16ـ با توجه به عبارت زير به سوالات پاسخ دهيد /
« دايه ي ابر بهاري را فرموده تا بنات نبات در مهد زمين بپرورد . »
ال) چه نوع تشبيه بليغي ديده مي شود ؟ بليغ اضافي
ب) « مشبه به » در تشبيه اول كدام است ؟ بليغ اضافي
ج) « زمين » كدام يك از اركان تشبيه است ؟ مشبه
17ـ در مصراع زير مشبه به و وجه شبه را مشخص كنيد ؟
« هم چون چو چنگم سر تسليم وارادت در پيش » م ( مشبه )، چنگ ( مشبه به ) ، تسليم وارادت ( وجه شبه )
18ـ در بيت زير يك تشبيه بليغ بيابيد و مشبه به آن را ذكر كنيد ؟
روي لبت سرخ نشد بي مدد لعل لبت بي تو اگر سرخ شود براثر غازه بود لعل ( مشبه به )
19ـ يك تشبيه بليغ اضافي بنويسيد كه مشبه آن « عشق » باشد ؟ ( باغ عشق)
20 ـ در بيت « دست از مس وجود چو مردان ره بشوي تا كيمياي عشق بيابي و زر شوي »
الف) يك تشبيه بليغ در مصراع اول بيابيد ؟ ( مس وجود
ب) نوع آن را مشخص كنيد ؟ تشبيه بليغ اضافي
ج) « مشبه به » آن كدام است ؟ ( مس )
21ـ تشبيه بليغ را در بيت زير بيابيد. نوع آن را مشخص كرده و بگوييدمشبه ان كدام است ؟ (شراب الم)، اضافي الم
دمادم شراب الم دركشند اگر تلخ بينندم دم در كشند
22ـ تشبيه بليغ را در عبارت زير بيابيد و نوع آن را مشخص كنيد ؟ تخم محبت ( بليغ اضافي )
الهي در دل هاي ما جز تخم محبت خود مكار
23ـ در بيت زير چه نوع تشبيه بيليغي به كار رفته است ؟ تشبيه بليغ غير اضافي
توسرور جويباري ، تولاله بهاري تو يار غمگساري ، توحور دلربايي
24ـ در كدام يك از ابيات زير تشبيه مركب و در كدام يك تشبه مفرد به كار رفته است ؟ الف) مفرد // ب : مركب
الف) تو همچو صبحي و من شمع خلوت سحرم تبسمي كن و جان بين كه چون همي سپرم
ب) آن قطر باران كه برافتاد ه به گل سرخ چون اشك عروسي است بر افتاده به رخسار ه
پ) صلاي يوسف گل شد جهان گير زليخا جوان شد عالم پير
25ـ با مشبه هاي زير تشبيه مركب بسازيد ؟
ـ لاله هاي سرخ در دشت شب
ـ قطره هاي شبنم بر روي گل نيلوفر ( مانند اشك به چهره محشوق است )
26ـ در بيت زير چه نوع تشبيهي ديده مي شود ؟ طرفين تشبيه را مشخص كنيد ؟ تشبيه مركب ، مصراع اول (مشبه) ؟ چون ( ادات ) مصراع دوم ( مشبه به )
پيراهن برگ بر درختان چون جامه ي عيد نيكبختان
27ـ در بيت زير چه نوع تشبيهي به كار رفته است ؟ طرفين تشبيه را مشخص كنيد ؟تشبيه مركب // مصراع اول (مشبه )
آن قطر باران كه برافتاده به گل سرخ چون اشك عروسي است بر افتاده به رخسار
28ـ كدام يك از تشبيهات زير مفرد و كدام يك مركب است ؟ الف ( مركب ) // ب ( مفرد 9
الف) بلم آرام چون قويي سبكبار به نرمي برسر كارون همي رفت
ب) كنيزان و غلامان گرد خرگاه ثريا وار گرد خرمن ماه
پ) از ديده گر سرشكچو باران چكد رواست كاندر غمت چو برق بشد روزگار عمر
29 ـ در عبارت زير « مشبه » و « مشبه به » كدامند ؟ آن افسون ديو در دلهاي كژ ( مشبه ) // كفش كژ درياي كژ
آن فسون ديو در دلهاي كژ مي رود چون كفش كژ در ياي كژ
30 ـ تشبه مركبي بنويسيد ، كه مشبه آن « ستاره هاي سرخ در تيرگي شب » باشد : « ستاره هاي سرخ تيرگي شب مانند قطره مذاب سرخ بر صفحه سياهي است .»
31- درباره تشبيه زير كدام گزينه درست است ؟
الف ) قرار در كف آزادگان نگيرد مال /چو صبر در دل عاشق ، چو آب در غربال
ب) ماه خورشيد نمايش ز پس پرده زلف /آفتابي است كه در پيش سحابي دارد
1- هر دو تشبيه مفردند . خير 2- هر دو تشبيه مركب اند . بله
3- الف ) مركب ، ب) مفرد 4- الف ) مفرد ، ب ) مركب
محمدرضامبارکی(دبیردبیرستانهای بهشهر)