ادبیات عمومی بهشهر

قالبهاي شعري

قافيه

لازم به ذكر است نام گذاري قالب هاي شعري به قصيده وغزل و مثنوي و ..... بر اساس قرار گرفتن قافيه در شعر است،‌ از اين رو قبل از پرداختن به انواع شعر لازم است توضيحي درباره قافيه و رديف داده شود.

       [1]: در لغت به معني از پس در آينده واز پي رونده است و در اصطلاح به كلمات غير تكراري در پايان بيت ها و مصراع ها يا پيش از رديف قافيه گويند. ( به عبارت ديگر دو كلمه را گويند كه حداقل آخرين حرف ا آنها يكي باشد.)

مثال         :  چو شد روز،‌ رستم بپوشيد گبر                    نگهبان تن كه دبه گبر ببر

توضيح        : وازگان قافيه «گبر ،‌ ببر» آخرين حرف اصلي در هر دو « ر » و حركت اصلي       

               «ــَــ »‌ است.

نكته (1) :

 

 

 

مثال          :  هر نفس آواز عشق مي رسد از چپ و راست           

                ما به فلك مي رويم،‌ عزم تماشا كه راست                      «ادبيات (2)، آواز عشق»

نكته (2) : 

مثال         :  در اين سراي بي كسي كسي به در نمي زند   

                  به دشت پر ملال ما پرنده پر نمي زند  

ردیف:                                                                                                 «ادبیات (2)»

          [2]  : واژه يا عبارتي كه در پايان مصراع عیناً از جهت لفظ ومعني تكرار شود.

مثال         : در خون من غرور نياكان نهفته است          خشم و ستيز رستم دستان نهفته است

 

نكته (1) :

از قضا آيينه ي چيني شكست        خوب شد اسباب خودبيني شكست                    قافيه  رديف                                         قافيه    رديف

                                                                                                «ادبیات (2)»

 

نكته (2) :

مثال براي حرف :

اي فداي تو همه بزهای من               اي به يادت هي هي و هي هاي من          «ادبيات (3)»

قالب هاي شعر فارسي  

تعريف قالب :

قالب شكلي است كه قافيه، به شعر مي بخشد. ( در واقع نحوه بكارگيري قافيه تعيين كننده قالب شعر است.)

* توجه :

قصيده

چون نحوه ي بكارگيري قافيه در بعضي از قالبهاي شعری مانند قصيده با غزل و رباعي با دوبيتي يكسان است،‌ در برخي از قالب ها مي توان به كمك تعداد ابيات،‌ محتوا و وزن شعر،‌ نوع قالب شعر را مشخص كرد.

         : مصراع اول با مصراع هاي زوج هم قافيه است.

 

نمودار خطي قصيده به شكل زير است :

......................... *       ..............................*

.........................          ..............................*

.........................          ..............................*

مشخصات قصیده :

- تعداد ابيات قصيده،‌ بيش از 15 است.

- بيت اول قصيده «مطلع» و بيت آخر «مقطع»‌ نام دارد.

- موضوع قصيده غالباً نيايش،‌ نكوهش، وصف طبيعت يا مسائل اخلاقي مي باشد.

- تفاوت قصيده با غزل : 1- موضوع 2- تعداد ابيات

- برخي قصيده ها تغزل ندارند.

- با بيت مصرع – يعني هر دو مصراع داراي قافيه – آغاز مي شود.

اجزاي قصيده مدحي :  

1- تغزل يا تشبيب : مقدمه قصيده با مضامين عشق،‌ وصف طبيعت .

2- تخلص : رابط ميان مقدمه و تنه ي اصلي .

غزل:

3- تنه ي اصلي : مقصود اصلي شاعر با محتواي مدح،‌ رثا و عرفان .

         : مصراع آن با مصراع هاي زوج آن هم قافيه است.

نمودار خطي غزل :

..............................—      ................................. —

.............................         ................................. —

.............................          ............................... —

 

 

نمونه ي شعر غزل :

ادبيات (1) : مرغ گرفتار

ادبيات (2) : هماي رحمت

ادبيات (3) : آفتاب وفا

فارسي عمومي،‌ پيش دانشگاهي : اشارات صبح

مشخصات غزل :

- با بيت مصرع آغاز مي شود.

- تعداد ابيات غزل،‌ حداقل 5 و حداكثر 15 بيت و گاهي 20 بيت است.

- آوردن نام شعري شاعر در بيت آخر يا ما قبل آخر غزل را تخلص مي گويند.

- درون مايه غزل عاشقانه و عارفانه است و در عصر مشروطه غزل اجتماعي بود.

- غزل عاشقانه : سعدي

- غزل عارفانه : مولوي

- تلفيق غزل عاشقانه و عارفانه : حافظ

- غزل از قرن 6  به وجود آمده است.

- بيت اول غزل را مطلع بيت آخر آن را مقطع گويند.

- غزل سرايان معروف معاصر : رهي معيري،‌ شهريار و فرخي يزدي (غزل اجتماعي).

قطعه :

           متشكل از چند بيت هم وزن كه تنها مصراع هاي زوج آن يعني مصراعهاي دوم هم  

           قافيه است.

نمودار خطي قطعه به شكل زير است :

.........................           ..........................£

.........................           .......................... £

.........................           .......................... £

نمونه شعر قطعه :

ادبيات (1) : متاع جواني

فارسي عمومي پيش دانشگاهي : مست و هوشيار

مشخصات قطعه :

 

 

مثنوي:

         : هر بيت آن داراي قافيه اي جداگانه است.

نمودار خطي مثنوي به شكل زير است :

............................—         ........................... —

............................£        ........................... £

.............................*        .............................*

............................r       ........................... r

نمونه ي شعر مثنوي :

ادبيات (1) كدام قبله

ادبيات (2) : رستم و اشكبوس

ادبيات (3) : هجرت

فارسي عمومي پيش دانشگاهي: مناظره خسرو با فرهاد

مشخصات مثنوي :

رباعي :

        شعري است داراي چهار مصراع هم وزن كه رعايت نمودن قافيه در مصراع هاي اول،

          دوم و چهارم الزامي است ولي در مصراع سوم اختياري است.

نمودار خطي رباعي :

.............................. r            ............................. r

............................. (r)         ............................... r

نمونه شعر رباعي :

ادبيات فارسي (1) :

ادبيات فارسي (2) : شعر حفظي صفحه 78 .

ادبيات فارسي (3) : به موج بلند،‌ تقديمي،‌ اجازه و ساز شكسته .

زبان فارسي عمومي پيش دانشگاهي : نشان سرافرازي،‌ هر سبزه كه بر كنار جويي ..... .

 

 

 

 

مشخصات رباعي :

 

 

دو بيتي

           : شعري است كه از چهار مصراع تشكيل شده و از نظر شكل قافيه همانند رباعي  

             است،‌ اما در وزن با آن فرق دارد.

* توجه :

تفاوت دو بيتي با رباعي، در وزن است. به عنوان مثال :

نمونه ي شعر دو بيتي :

ادبيات فارسي (1) : ديده ور.

فارسي پيش دانشگاهي : تنهايي،‌ مرغ نغمه خوان.

 

مشخصات دو بيتي :

 

چهارپاره (دو بيتي پيوسته)

                                     : شعري است كه از چند بند هموزن تشكيل شده است و هر بند شامل چهار مصراع است و مصارع هاي زوج آن هم قافيه هستند و قافيه هر بند با بندهاي ديگر متفاوت است.

نمودار خطي چهار پاره :

............................                  ............................. £

............................                  ............................. £

                            ****

............................                   ............................. —

............................                   .............................. —

                           ****

............................                   .............................. r

............................                   ............................. r

                           ****

نمونه ي شعر چهار پاره :

ادبيات فارسي (1) : در امواج سند

مشخصات چهار پاره :

ترجيع بند

: مصراع اول هر خانه با مصراع هاي زوج هم قافيه است و بيت ترجيع در بين تمام 

       خانه ها يكسان تكرار مي شود.

 

نمودار خطي ترجيع بند به شكل زير است :

خانه يا رشته

بيت ترجيع يا برگردان

............................         ............................*

............................         ............................*

............................        ............................*

............................         ............................*

 

             ............................. £

             ............................. £

............................—         ........................... —

............................            ........................... —

............................            ........................... —

............................            ........................... —

             ............................. £

             ............................. £

نمونه ي شعر ترجيع بند :

ادبيات فارسي (3) : اقليم عشق  

 

 

 

مشخصات ترجيع بند :

ترکیب بند

                  : از هر جهت مانند ترجيع بند است فقط بيت ميان خانه ها يكسان نيست.

نمودار خطي تركيب بند :

............................ —                  ............................. —

.............................                    .............................. —

..............................                   .............................. —

..............................                   .............................. —

                     .............................¡                 

                     ............................ ¡            

   ............................ r              .............................. r

.................................                   ............................. r

.................................                   ............................. r

.................................                   ............................. r

.................................                  .............................. £

.................................                  .............................. £

نكته (1) :

نمونه ي شعر تركيب بند :

ادبيات فارسي (3) : افلاك، حريم بارگاهت

مشخصات تركيب بند :

مسمط

           : شعري است كه مركب از چند بخش،‌ كه هر بخش آن قافيه اي مستقل دارد و هر

               يك از بخش ها را «رشته» مي گويند، مصراع آخر هر رشته «بند» نام دارد.

 

نمودار خطي مسمط :

.............................   r    ...........................  r

...............................   r  ............................. r

                       ............................. r

                           ............................ ¡    

.................................. £                 .............................. £

................................. £                  .............................. £

                          .............................. £

                           ............................       ¡

نمونه ي شعري مسمط :

ادبيات (1) : لاله ي آزاد

زبان و ادبيات فارسي پيش دانشگاهي : گويي بط سفيد جامه به صابون زده است.

مشخصات مسمط :

           

شعر نيمايي

                : شعري است با مصراعهاي كوتاه وبلند كه قافيه در آن نظم خاص ندارد. اين   گونه اشعار داراي وزن هستند و گاهي هم قافيه دارند اما طول مصراع هاي آن با هم مساوي نيست.

انواع شعر نيمايي پس از نيما :

1- شعر آزاد يا نيمايي : وزن دارد اما جاي قافيه در آن مشخص نيست. (مهدي اخوان ثالث، سهراب سپهري و قيصر امين پور)

2- شعر سپيد : آهنگ دارد اما وزن عروضي و سنتي ندارد و جاي قافيه در آن مشخص نيست. (موسوي گرمارودي)

3- موج نو : نه آهنگ دارد و نه قافيه و نه وزن عروض. (احمدرضا احمدي)

نمونه ي انواع شعر نيمايي در ادبيات فارسي دبيرستان :

نمونه ي انواع شعر نيمايي :

ادبيات (1) : تو را من چشم در راهم

ادبيات (2) : در سايه سار نخل ولايت (سپيد)

ادبيات (3) : باغ نگاه

 

 

 

 

مشخصات شعر نيمايي :